İki farklı yol: Verme ve cimrilik
İNİŞ SEBEBİ
Mekke döneminde inmiş; cömertlik ve cimriliği yalnız ekonomik değil, kişinin bütün hayat yönünü belirleyen bir tercih olarak ele almıştır.
SÛRENİN BAĞLAMI
Leyl sûresi, gece ile gündüzün zıtlığından yola çıkarak insan çabalarının da birbirinden farklı olduğunu bildirir. Herkes koşar, ama herkes aynı yöne koşmaz.
Sûre iki tipi karşılaştırır: Veren, sakınan ve güzeli doğrulayan kişiyle; cimrilik eden, kendini yeterli gören ve yalanlayan kişi. Birine kolaylık, diğerine zorluk yolu açılır.
AYET AYET TEFSİR
وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَىٰ
Bürüdüğü zaman geceye yemin olsun,
Gecenin örtücülüğü, insanın gizli yönlerine işarettir. Sûre zıtlıklar üzerinden bir ayrım kuracaktır.
وَالنَّهَارِ إِذَا تَجَلَّىٰ
Açılıp aydınlandığında gündüze,
Gündüzün açıklığı, niyetlerin ortaya çıkmasına benzer. İki zıt hâl, iki zıt insanı hazırlar.
وَمَا خَلَقَ الذَّكَرَ وَالْأُنْثَىٰ
Erkeği ve dişiyi yaratana!
Yaratılıştaki çeşitlilik anılır. Farklılık, bir düzenin parçasıdır.
إِنَّ سَعْيَكُمْ لَشَتَّىٰ
Şüphesiz sizin çabalarınız çeşit çeşittir.
Yeminlerin cevabı budur: İnsanlar aynı yöne koşmaz. Ayet, hayatın nötr olmadığını bildirir.
فَأَمَّا مَنْ أَعْطَىٰ وَاتَّقَىٰ
Kim verir ve sakınırsa,
İlk tip tanıtılır. Vermek ile sakınmanın birlikte anılması, cömertliğin takvayla bağını gösterir.
وَصَدَّقَ بِالْحُسْنَىٰ
Ve en güzeli doğrularsa,
Davranışın arkasında bir inanç vardır. İyilik, karşılığına güvenmekten doğar.
فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْيُسْرَىٰ
Biz de ona kolay olanı kolaylaştırırız.
İyiliğin ödülü, daha çok iyilik yapabilmektir. Kolaylık, yolun açılması demektir.
وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنَىٰ
Kim de cimrilik eder ve kendini yeterli görürse,
İkinci tip tanıtılır. Cimriliğin kökeninde, kimseye muhtaç olmadığı zannı vardır.
وَكَذَّبَ بِالْحُسْنَىٰ
Ve en güzeli yalanlarsa,
Vermemek, bir inanç zayıflığına bağlanır. Karşılığa inanmayan, elindekini bırakamaz.
فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرَىٰ
Biz de ona zoru kolaylaştırırız.
Zorluk yolu da açılabilir; insan alıştığı yönde ilerler. Ayet, alışkanlıkların kaderi biçimlendirdiğini gösterir.
وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا تَرَدَّىٰ
Düştüğü zaman malı ona fayda vermez.
Biriktirilenin son anda işe yaramadığı bildirilir. Ayet, güvenin yanlış yere bağlanmasını eleştirir.
إِنَّ عَلَيْنَا لَلْهُدَىٰ
Doğru yolu göstermek bize aittir;
Rehberliğin kaynağı bildirilir. İnsan yolsuz bırakılmamıştır; sorumluluk yolu seçmektedir.
وَإِنَّ لَنَا لَلْآخِرَةَ وَالْأُولَىٰ
Ahiret de dünya da bizimdir.
Mutlak sahiplik hatırlatılır. İki dünyanın da sahibi aynı olduğuna göre, ölçü de birdir.
فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّىٰ
Sizi alevlenen bir ateşe karşı uyardım;
Uyarının yapılmış olması, mazeret imkânını kaldırır. Bilgi verilmeden sorumluluk yüklenmez.
لَا يَصْلَاهَا إِلَّا الْأَشْقَى
Ona ancak en bedbaht olan girer;
Sonucun herkese değil, ısrarla yanlışta duranlara ait olduğu bildirilir. Kapsam daraltılarak umut korunur.
الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّىٰ
O ki yalanladı ve yüz çevirdi.
İki fiil birlikte anılır: İnkâr ve terk. Sorun, bilmemek değil bildiğinden yüz çevirmektir.
وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى
En çok sakınan ise ondan uzak tutulacaktır;
Karşıt tip müjdelenir. Korunma, takvanın tabii sonucudur.
الَّذِي يُؤْتِي مَالَهُ يَتَزَكَّىٰ
O ki arınmak için malını verir;
Vermenin amacı belirtilir: Arınmak. Sadaka, alanı olduğu kadar vereni de temizler.
وَمَا لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزَىٰ
Onun nezdinde hiç kimsenin karşılık bekleyen bir nimeti yoktur;
İyiliğin borç ödemek için yapılmadığı bildirilir. Karşılıksızlık, samimiyetin ölçüsüdür.
إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلَىٰ
O, ancak yüce Rabbinin rızasını ister.
Niyetin en saf hâli tarif edilir. Gösteriş ve beklenti olmadan yapılan iş, en değerli olandır.
وَلَسَوْفَ يَرْضَىٰ
Ve o elbette hoşnut olacaktır.
Sûre, kesin bir müjdeyle biter. Karşılık beklemeyene, beklediğinden fazlası verilir.
GÜNLÜK HAYATTAN BAĞLANTI
Vermek, insanın elindekini eksiltmez; tam tersine önünü açar. Leyl sûresi, karşılık beklemeden yapılan iyiliğin kişiyi rahatlattığını, biriktirip kimseye dokundurmamanın ise insanı gitgide daralttığını anlatır.